Chuyện thứ 4: ĐẶC SẢN NHỘNG MUỒNG

 

(Trích CHUYỆN NHẶT TRÊN THẢO NGUYÊN tác giả NGUYỄN HỒNG CHIẾN)

Thạch Sơn đạp xe lên đến cổng của buôn đã thấy H’Lê Na đứng đợi từ lúc nào rồi, miệng nở nụ cười thật tươi, vồn vã hỏi:

-         Thạch Sơn có xin bố mẹ không hay lại trốn đi đấy?

-         Có chứ, xin từ chiều tối hôm qua, khi cả nhà đang ăn cơm cơ.

-         Vậy là tốt, chỉ sợ không xin lại bị bố mẹ phạt thì…

-         Yên tâm đi, các cụ ấy rất vui khi biết lên đây chơi với H’Lê Na đấy.

-         Vậy à!

H’Lê Na cười, đi trước, Thạch Sơn theo sau. Lần đầu tiên được lên thăm buôn của H’Lê Na thấy hay hay. Một con đường lớn chạy dài từ trên đỉnh đồi phía đông xuôi xuống chân đồi theo hướng tây, hai bên đường là những căn nhà dài làm cách nhau chỉ độ ba sải tay kéo dài ra hai bên. Đứng trên cổng chào nhìn xuống buôn, ta thấy giống một tàu dừa, con đường là cuống lá, còn các căn nhà dài của người Êđê giống như các lá dừa không đều nhau mọc ngang qua hai bên. Đầu hồi nhà mở về phía nam, có hai cầu thang lên xuống được đẽo từ thân cây gỗ tròn có chiều ngang rộng hơn hai gang tay, cao quá đầu người. Cái lạ là đầu cầu thang bên phải có hình hai bầu sữa trên ngực của người phụ nữ, còn cái đặt bên trái, cách cái kia độ một sải tay lại tạc hình đặc trưng thể hiện… người đàn ông.

Để xe đạp vào dưới gầm sàn, Thạch Sơn theo cầu thang của người đàn ông leo lên đầu nhà sàn được lát bằng những thân cây tre lớn đập dập, trãi ngang ra rộng đến hơn gang tay người lớn. Vách nhà được đan bằng nứa rất đẹp, dựng nghiêng nghiêng từ trên mái xuống sàn cao độ một mét. Cửa sổ là một ô để trống từ trên mái xuống tận sàn, không có song cửa, có thể nhảy từ trên sàn nhà xuống mặt đất được. Trên mái nhà lợp cỏ tranh óng mượt. Cách lợp cũng khác người Kinh, người ta dỗ cho cỏ tranh bằng một đầu rồi thọc xuống giữa hai cây le nhỏ buộc ngang độ một ngón tay, bẻ cỏ giang xuôi theo mái nhà, buộc thêm cây le nhỏ giữ, vậy là thành một hàng, cứ vậy cho đến khi lợp xong; nhìn đẹp quá. Hai bên vách nhà kê hai chiếc k’ban(1) rộng độ bốn gang tay, dài phải hơn chục sải tay, cao hai gang tay. Giữa nhà một chiếc bếp đắp bằng đất rộng độ một mét vuông có bốn khúc gỗ chặn xung quanh;  trên bếp ba cây củi chụm đầu vào nhau, than đỏ rực. Một người già tóc bạc trắng ngồi sưởi bên bếp, Thạch Sơn bước lại gần khoanh tay cúi đầu chào:

-         Cháu chào bà!

-         Chào cháu!

-         Bạn ấy tên Thạch Sơn, bạn học cùng lớp tám với con đấy a duôn(2).

H’Lê Na vui vẻ giới thiệu, a duôn hơi mỉm cười, quay lại nhìn Thạch Sơn với vẻ thân thiện, hỏi:

-         Cháu bao nhiêu tuổi rồi?

-         Dạ, cháu năm nay mười ba tuổi, bố cháu bảo cháu chào đời đúng buổi trưa khi có sét đánh cháy đỉnh núi Chư Yang Sin đấy ạ.

-         Thật vậy sao?

A duôn thoáng giật mình, đứng dậy nhìn từ đầu xuống chân như đánh giá, xem xét gì đấy, khuôn mặt đầy vẻ ưu tư. Thạch Sơn nói tiếp:

-                     Bố cháu nói: hôm đó vào mười hai giờ trưa, ngày mười hai, tháng mười hai; nhà chuẩn bị ăn cơm, bỗng có tiếng sét nổ trên đỉnh núi đốt cháy cây đa to, làm mẹ cháu giật mình đánh rơi cháu từ trong bụng ra đấy ạ.

-         Ô, thế ra cháu sinh cùng ngày, cùng tháng, cùng năm với H’Lê Na rồi.

-         Thật à a duôn!

H’Lê Na ngạc nhiên hỏi lại, a duôn vui vẻ hẳn lên, trả lời:

-         Đúng vậy. Cháu cao hơn H’Lê Na nửa cái đầu rồi này, con trai Doan(3) có khác.

A duôn vui vẻ nhận xét, ánh mắt lộ vẻ trìu mến nhìn Thạch Sơn. H’Lê Na tự hào nói thêm:

-         Ở lớp bạn ấy học giỏi lắm ạ.

-         H’Lê Na ơi, đi thôi.

Tiếng một cô bạn gái từ dưới chân cầu thang vọng lên, H’Lê Na vội nói:

-         Con xin a duôn cho đi bắt nhộng cây muồng với mấy người trong buôn ạ.

-         Ừ, hai đứa đi nhưng đừng trèo cao quá nhé.

-         Dạ!

A duôn đặt tay lên đầu Thạch Sơn xoa nhẹ, hai đứa gần như đồng thanh trả lời. H’ Lê Na xách gùi lên vai, Thạch Sơn theo sau xuống cầu thang đã thấy có đến gần hai chục đứa trẻ trạc tuổi như mình đứng đợi. Ông mặt trời lên khỏi núi một đoạn, trời xanh không một gợn mây báo hiệu một ngày nắng gắt. H’Lê Na nhập vào đoàn người đi ra lô cà phê phía bắc buôn. Tiếng nói chuyện, nô đùa cứ như đi trẩy hội.

*

**

Tháng ba Tây Nguyên, mùa con ong đi lấy mật, cũng là lúc những cánh rừng cà phê bạt ngàn nở hoa trắng xóa. Cây cà phê đến lạ, lá xanh biếc mọc đối nhau, khi mùa hoa đến từ nách lá từng chùm hoa nhú ra tạo thành một vòng tròn trắng xung quanh cành. Mỗi lá một chùm hoa, cành có bao nhiêu lá là có bấy nhiêu chùm hoa, khi nở tất cả hoa đều bung ra năm cánh hoa màu trắng tinh khiết,  khoe với đất trời ba sợi nhụy hoa màu nâu nhạt, mùi thơm ngào ngạt tỏa ra, cách xa đã nghe mùi đặc trưng quyến rũ bay đến. Mùa hoa cũng là mùa con ong đi lấy mật, những chú ong cần cù bay lượn cả ngày trên các bông hoa lấy phấn, mật hoa vẽ nên một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp.

Các lô cà phê thường được ngăn cách nhau bằng những con đường rộng bốn mét như ô bàn cờ; ven đường lô người ta trồng cây gỗ muồng bên đường đi giữa các lô để cây chắn gió và che bóng mát cho cà phê. Gỗ muồng tốt lắm, lõi gỗ không mối mọt nào gậm được, rễ cọc ăn sâu xuống lòng đất không ăn lấn cây cà phê, lại ít bị gió lớn làm đỗ, gãy.

Cả bọn đến bên lô cà phê, cánh con trai cứ mỗi đứa một cây ôm gốc leo lên vặt các cành nhỏ ném xuống đất, Thạch Sơn thấy lạ hỏi H’Lê Na:

-         Ơ, các cậu ấy làm gì đấy?

Bọn con gái cười ầm lên trước vẻ ngơ ngác của anh chàng phố thị không biết gì về rừng. H’Lê Na giải thích:

-Mấy bạn vặt các cành nhỏ để thân cây muồng vươn lên cao, không có cành thấp làm cà phê bị dợp không phát triển được; nhưng quan trọng hơn, trên các cành vừa ném xuống đó có nhiều nhộng bướm lắm, xem đây! 

H’Lê Na cúi xuống lấy một cành cây muồng nhỏ đưa lên cho Thạch Sơn xem. Trên cành dài độ hai gang tay có mấy cọng lá xanh ngắt lủng lẳng hơn chục cái kén to bằng đầu đũa, dài hai đốt ngón tay màu xanh gần giống như màu lá cây, một đầu nhọn có sợi tơ cột vào cành, đầu kia chúi xuống mặt đất, đụng vào chúng cái đầu nhọn vẫn ngoe ngoe quay vòng tròn được. Thạch Sơn ngạc nhiên reo lên:

-         Ô, chúng còn sống kìa!

Cả bọn lại được dịp cười ồ cả lên, một cô bạn bảo:

-         Không sống thì ai bắt chúng làm gì. Cậu được ăn con này bao giờ chưa?

-         Ăn con này á?

-         Ừ, không ăn ai bắt làm gì.

-         Eo ơi, sợ quá. Lần đầu tiên thấy con này đấy, sao ở đây nhiều thế?

Cả bọn cười ầm lên bắt tay vào việc, bọn con gái đứng dưới đất, hai hoặc ba người vây quanh một gốc cây nhặt các cành mới bị bọn con trai ném xuống vặt  nhộng bỏ vào gùi. Không biết loại sâu nay nhiều cỡ nào mà nhộng bám dày đặc trên các cành, con nọ gần sát con kia thành một xâu dài. Thạch Sơn lúc đầu nhìn còn sợ, sau thấy mọi người làm cũng bắt chước làm theo, giúp H’Lê Na vặt các con nhộng bám vào cành lá bỏ vào gùi.

Bọn con trai leo trèo như khỉ, các gốc cây muồng to hơn đầu người, cao vút, tán cây cách mặt đất đến trên chục mét, vậy mà chúng leo lên thoăn thoắt, vặt hết các cành bám xung quanh thân cây ném xuống, chỉ chừa các cành lớn trên cao. Bọn con gái tay hái nhanh thoăn thoắt, miệng tươi như hoa trao đổi đủ thứ chuyện trên đời, thỉnh thoảng lại cười ré lên như bắt được vàng. Lúc đầu còn ngượng một chút, sau thấy mọi người làm rồi làm theo dần dần cũng thành quen; vừa làm Thạch Sơn vừa hỏi H’Lê Na:

-         Làm sao biết khi nào có nhộng mà đi bắt thế?

-Người già nhìn hoa cà phê trổ bông là biết đến mùa có nhộng bướm. Nếu đi sớm thì sâu kéo chưa xong kén, bắt về ăn không được, nếu chậm vài ngày nữa nhộng thành bướm cắn kén ra ngoài bay đi mất.

-Loài nhộng này nở ra loại bướm gì vậy?

-Bướm vàng, ít hôm nữa ta thấy bướm vàng bay dày đặc cả không gian chính là từ những con nhộng này đấy.

-Thật à?

-Đúng vậy mà. Ta bắt thế này chỉ được một phần nhỏ thôi, trên các cành cao còn nhiều lắm lắm.

-Bắt nhộng này để làm gì vậy?

-Ăn chứ còn để làm gì.

Mấy người bạn đứng gần lại được dịp cười ngả nghiêng, Thạch Sơn bảo H’Lê Na:

-         Để mình trèo lên cây hái thử nhé.

-         Không được đâu, Thạch Sơn không biết leo, ngã bị đau đấy.

-         Thử xem!

Nói là làm, Thạch Sơn đến bên cây chưa có ai leo, ôm gốc cây trèo lên, cây tuy to đến một vòng tay nhưng có nhiều u, chắc trước đây từ các u này mọc các nhánh cây bị người ta bẻ đi nên dẫm vào đó từ từ leo lên để vặt cành cũng dễ. Một tay ôm cây, một tay vặt ngược các cành nhỏ bỏ xuống gốc thấy cũng dễ, chẳng có gì làm khó lắm. H’Lê Na đứng dưới nhắc:

- Bám cẩn thận không té đấy.

- Yên tâm đi, đàn ông mà!

Lên cao được chừng gần hai mét, bỗng Thạch Sơn hoảng hốt thét lên:

-         Rắn!

Rồi buông tay rơi phịch xuống đất, chút xíu nữa trúng đầu H’Lê Na. H’Lê Na vội cầm tay kéo lên:

-         Có đau không, rắn cắn vào đâu?

Cả bọn nhốn nháo chạy lại tíu tít vây quanh, người xem tay, người xem cổ Thạch Sơn, Thạch Sơn mặt tái xanh, lưỡi líu lại:

-         N…ó, n …ó!

-         Bị cắn chưa?

-         Ch… ưa.

Một đứa bạn trai tay cầm một chiếc que dài độ bốn gang tay, ôm cây leo lên thoăn thoắt, rồi lấy cây que gạt con rắn rơi xuống đất. Con rắn toàn thân màu xanh biếc như lá cây, dài hơn ba gang tay bị rơi xuống đất, thân quấn tròn lại, còn đầu giơ cao, quay nhìn tứ phía như chuẩn bị tấn công.

-Đây là rắn lục, có nọc độc đấy. Loại rắn này đi bắt nhộng gặp hoài à, nếu ta không cầm nhầm vào nó thì nó không cắn đâu.

-Lần đầu thấy rắn à?

-Ừ!

Thạch Sơn ngượng quá, các bạn ấy hình như quá quen thuộc với rắn rồi thì phải, chẳng thấy ai sợ cả, còn mình... H’Lê Na cười:

-         Lần đầu đi làm quen, vậy là tốt rồi. Chúng ta về nhé, trưa rồi.

Các gùi mang theo cái ít nhất cũng đã hơn quá nửa, cái thì gần đầy, cả bọn kéo về đầu buôn chia nhau, tiếng cười giòn tan bay trong nắng.

*

**

A duôn H’Lê Na nhất định giữ Thạch Sơn ở lại ăn cơm và thưởng thức món nhộng cây muồng. H’Lê Na lấy tay vốc ba vốc đầy nhộng bỏ vào chậu nước rửa qua, vớt ra rổ để ráo nước rồi đổ vào xoong bột. Lấy đũa đảo qua cho bột dính đầy xunh quanh con nhông, biến chúng từ màu xanh thành màu trắng, vớt lên rổ lắc lắc cho bột chưa dính rơi xuống xoong. A duôn bắc chảo lên bếp phi hành mỡ rồi đổ nhộng vào, một tý mùi thơm ngào ngạt bốc lên, những con nhộng được tẩm bột chiên vàng, Thạch Sơn trông thấy đã muốn ăn, quên luôn con nhộng xanh lúc sáng vừa nhìn thấy đã sợ.

Ngồi bên mâm cơm có nhiều món ăn, Thạch Sơn chỉ dám gắp một con nhộng bỏ vào miệng nhai thử, vị ngọt, béo lại bùi thấm vào lưỡi, chui lên mũi thật hấp dẫn. Ăn được một con là ăn được thêm con nữa, con nữa… A duôn vui vẻ hỏi:

-         Ngon không?

-         Dạ ngon ạ. Sao nhà mình đi đâu hết không ai ăn cơm trưa cả ạ!

-         Mọi người đi rẫy cả rồi, sáng đi chiều mới về, buổi trưa ăn luôn trên rẫy.

A duôn trả lời làm Thạch Sơn thấy ngạc nhiên quá, thế ra chỉ buổi sáng và tối dân trong buôn mới tập trung sinh hoạt cả nhà, còn ban ngày lên rẫy hết, không trách trong buôn chỉ thấy toàn trẻ em và người già. H’Lê Na nói thêm:

-Trưa nay làm vội để ăn sợ Thạch Sơn đói, chứ không còn thêm mấy món nhộng cây muồng nữa, ăn rồi nhớ đời luôn.

-         Còn làm thêm nhiều món nữa à?

-Ừ, canh lá chùm ngây nấu nhộng muồng, nhộng muồng rang giòn, nhộng muồng xào khô nai, nhộng muồng xào măng tươi…

-         Ô, làm được nhiều món ăn vậy à?

-         Ừ, món nào cũng có vị ngon riêng của nó, hôm nào lên thưởng thức nhé.

-         Khi nào thì hết mùa bắt nhộng?

-         Trong vòng năm ngày thôi, sau năm ngày chúng thành bướm hết cả - H’Lê Na trả lời.

Thật lạ, bình thường hàng ngày đi qua rừng cà phê thấy cây muồng đứng như xếp hàng duyệt đội ngũ, thẳng tắp; không ai ngờ trên các cành của chúng có đầy sâu, và lạ hơn cứ đầu tháng ba lại có con nhộng bướm bám dầy đặc trên các cành cây, một món ăn thơm ngon. Không biết còn những điều gì huyền bí nữa mà mình chưa biết ở vùng đất Tây Nguyên này - Thạch Sơn tự hỏi.

Chú thích:

1.     K’ban: một loại ghế của người Êđê để trong nhà dài;

2.     A duôn: bà ngoại – tiếng Êđê;

3.     Doan: người Kinh – tiếng Êđê.

Chuyện thứ 3: DỌN RẪY

 

(Trích CHUYỆN NHẶT TRÊN THẢO NGUYÊN tác giả NGUYỄN HỒNG CHIẾN)

Ba má và mấy người hàng xóm dàn hàng ngang từ phía trước chòi canh, bắt tay vào công việc dọn rẫy, đón mưa chuẩn bị cho một mùa vụ mới. Người nào cũng hơi khom lưng, vung tay đưa từng nhát cuốc cày lên mặt đất một nhát rất mỏng vừa đủ cắt đứt rễ hất gốc cỏ, gốc lúa héo khô và các loại dây leo mới mọc lên khỏi mặt đất. Người tiến đến đâu, bụi mù bao phủ đến đó, để lại phía sau khoảng đất trống cỏ cây ngã xếp lớp lên nhau. Ngồi trên sàn nhìn mọi người lao động thấy thích lắm, nhưng má phân công làm đầu bếp nên H’Lê Na chỉ biết nhịn thèm thôi, mỗi người một việc mà.

Bắc xoong lên bếp, đổ nước, chụm củi đun để chốc nữa mọi người giải lao có nước uống. Củi trên rẫy nhiều lắm, những gốc cây lâu ngày chết khô được người lớn đánh bật lên, đến lấy mang lại chất đầy bếp. H’Lê Na ra bìa rẫy tìm thêm mấy dây cam thảo, rửa sạch, bỏ vào nồi nước uống cho thơm.

Đang mùa khô, trời trong xanh không một gợn mây. Thỉnh thoảng từng làn gió nhẹ thổi đến xua bớt đi đám bụi đang quấn lấy mọi người. Đám rẫy rộng mênh mông, kéo dài từ ngã ba suối lên đến bìa rừng già. Theo tập quán của người dân tộc Ê đê, mỗi đám rẫy chỉ canh tác ba hoặc bốn vụ rồi bỏ, người ta đi làm rẫy nơi khác để đất nghỉ; vài năm sau mới quay lại làm tiếp. Một gia đình thường có ba bốn cái rẫy như thế, lương thực ăn quanh năm không bao giờ phải lo. Rừng già có nhiều đặc sản quý, trên ấy sẵn sàng chu cấp miễn phí cho con người từ hoa quả đến các loại thực phẩm khác như: măng, nấm, mật ong, thịt, cá… Rừng già nhiều thú là chuyện đương nhiên, nhưng các con suối trong vắt từ các hẻm núi cao chót vót vượt qua bao thác ghềnh mới xuống tới rẫy; vậy mà nơi nào có nước cũng có cá. Cá suối Tây Nguyên nhiều loại, to nhỏ khác nhau và có mùi vị rất đặc biệt, đã ăn một lần là nhớ mãi; mấy người lớn nói với nhau như vậy. H’Lê Na vừa đi ven suối tìm lá nấu nước uống, vừa thầm nghĩ.

*

*    *

-         Kỳ đà, bắt, bắt lấy!

Tiếng má reo lên, ba và mấy người đàn ông chạy ào ào như bị voi đuổi, thỉnh thoảng có người lao lên, nằm sấp xuống, hai tay chộp gốc rạ; có người đang chạy vướng dây ngã úp mặt xuống. Tiếng má và cánh phụ nữ hò hét động viên, còn cánh đàn ông hăng hái thay nhau… vồ. Con kỳ đà bị đuổi, nhằm hướng suối chạy xuống vô tình chạy thẳng lại bên cạnh H’Lê Na. Cái đầu con kỳ đà to như cổ tay người lớn, đầu nhọn như đầu rắn, mồm há to, có chiếc lưỡi màu tím lè ra, thụt vào như muốn nhát người. Nó chạy rất nhanh, đầu ngửng cao, thân uốn lượn như sóng kéo lê chiếc đuôi dài hơn cả sải tay. Đang cố chạy để tránh đám người đuổi bắt phía sau, bất ngờ gặp H’Lê Na nó hình như giật mình, đứng khựng lại. Có lẽ chỉ chờ có thế ama(1) Sơn lao cả người định nằm đè con kỳ đà, nó uốn cái đuôi như hình sóng lượn rồi tung lên… Ama Sơn nằm lăn ra đất, tay trái nắm lấy tay phải tỏ vẻ đau đớn sau khi bị con kỳ đà dùng đuôi đánh trúng. Con kỳ đà chạy sát chân H’Lê Na rồi lao xuống suối nghe một tiếng… ùm.

Mọi người nhìn nhau tiếc rẻ, ama Sơn đứng dậy bảo:

-         Phải đến hai chục ký đấy, nó khỏe quá. Sao H’Lê Na không bắt?

-         Nó dài hơn cháu nhiều nhiều mà.

Mọi người cười ầm lên, má liếc ba rồi nói:

-                 Đàn ông hôm nay nhanh nhẹn như con rùa núi chạy thi ấy nhỉ, lần sau tránh ra để chị em tôi bắt cho nhé.

Phụ nữ được dịp cười ầm lên, còn đám đàn ông lè lưỡi không ai nói gì. Mọi người lại vui vẻ tiếp tục dọn rẫy. H’Lê Na tủm tỉm cười, tự nhủ: “lúc nãy nếu mình dẫm lên lưng con kỳ đà chắc chắn tóm được nó rồi, nhưng con vật đẹp thế, ai nỡ bắt làm thịt cơ chứ”. Đang định mang nắm lá quay lại chòi canh rẫy, bỗng H’Lê Na đứng khựng lại, sững sốt nhìn. Con kỳ đà đang chậm rãi từng bước một ôm cây đa leo lên. Cây đa to đến ba người ôm, vậy mà nó đủng đỉnh dùng móng sắc nơi bàn chân cắm vào vỏ cây để leo. Cách leo cũng ra vẻ làm dáng, cứ uốn xương sống, cong bên này, vẹo bên kia leo cao mãi đến gần ngọn mới rẽ ngang qua một cành nhỏ, nằm lên trên thả cả bốn chân treo lũng lẵng xuống phái dưới. Tia nắng mặt trời chiếu vào những tấm vảy nhỏ như hạt tấm, màu nâu vàng phát ra màu óng ánh như gương trông dễ thương quá. Chắc nó đến cảm ơn mình lúc nãy không bắt đây – H’Lê Na nghĩ vậy.

*

*   *

Mặt trời đứng bóng, mọi người ngừng công việc xuống suối rửa tay chuẩn bị ăn cơm trưa. Bất chợt ama Sơn reo lên:

-         Con kỳ đà, con kỳ đà khi nãy đây rồi!

-         Đâu, đâu?

Mấy người đàn ông nhốn nháo cả lên chạy lại bên gốc cây đa, nhìn theo hướng ama Sơn chỉ. Con kỳ đà vẫn thản nhiên nằm phơi nắng như đang ngủ để mặc cánh đàn ông bàn tán phía dưới. Ama H’Ri sống hơn bốn chục mùa rẫy, tỏ vẻ băn khoăn:

-         Làm cách gì tóm nó đây?

-                 Tất cả mọi xuống suối đứng, còn ama Sơn chặt le nối lại thành cây sào, thọc vào chân cho nó sợ nhảy xuống suối chắc chắn ta bắt được.

Ama Thanh hiến kế, mọi người gật gù đồng ý. Ama Sơn còn trẻ, lại nhanh nhẹn, khỏe mạnh nhất đám đàn ông hôm nay đi rẫy, nhìn ngọn cây đa rồi bảo:

-                 Chắc nó đang ngủ, để tôi leo lên thòng dây vào cổ nó cột lại thì mới chắc ăn, trả cú đánh lúc nãy.

-         Hay đấy, làm đi!

Ama H’Ri tán đồng rồi chạy đi chặt một cành le dài hơn hai sải tay, đầu ngọn le thắt một sợi dây nhỏ hình thòng lọng đưa cho ama Sơn. Ama Sơn buộc đầu cây le vào lưng quần rồi bám đám dây leo phía đối diện có cành cây con kỳ đà đang ngủ leo lên. Những người đàn ông còn lại chạy xuống suối dứng chờ sẵn, nhiều người đứng nước ngập đến háng. Mấy người phụ nữ thấy vậy cũng kéo nhau ra đứng bên gốc cây đa xem. Mọi người nín thở nhìn ama Sơn đu đám dây, leo lên cành cây phía trên con kỳ đà đang nằm; rất nhẹ nhàng ngồi dựa vào thân cây đa, chỉnh lại thòng lọng cho cân đối rồi từ từ, rất từ từ đẩy cây le lại gần con kỳ đà.

H’Lê Na đứng dưới đất nhìn lên trong đầu cầu xin Yang có phép màu nhiệm để con kỳ đà thức giấc chạy trốn, nhưng nó vẫn ngủ.  Làm sao bây giờ, có cách gì cứu được nó mà mọi người không mắng mình đây – H’Lê Na băn khoăn tự hỏi mà chưa biết phải làm thế nào. Mọi người đều căng mắt nhìn, lặng im. Hình như ai cũng không dám thở mạnh sợ đánh thức con kỳ đà. Đầu cây le buộc chiếc thòng lọng được đẩy dần lên trên cổ, rồi lên trên đầu… chỉ hạ thấp dây một chút nữa và kéo ngược ra phía sau sẽ tóm gọn. Con kỳ đà vẫn nằm im.

-         A, tóm được kỳ đà rồi, hoan hô ama Sơn!

Bất ngờ, H’Lê Na hét toáng lên, nhanh tay túm sợi dây leo có ngọn quấn đầu cành cây con kỳ đà đang nằm giật mạnh. Cùng lúc ama Sơn giật vội cành le, chiếc thòng lọng trượt qua đầu con kỳ đà. Chắc nó giật mình, từ trên cao đến gần hai chục sải tay lao xuống suối như bay; bốn chân giang ra, chiếc đuôi dài uốn cong, vẻ những đường trong không gian như dấu hỏi. Ầm, con kỳ đà rơi cách chỗ mấy người đàn ông đứng chỉ hơn một sải tay. Họ vội lao lại để bắt, nhưng mấy cái đầu va vào nhau chìm vào nước ướt sũng, còn con kỳ đà lặn mất tăm. Đám phụ nữ trên bờ được dịp vỗ tay reo hò:

-         Giỏi quá, giỏi quá!

-         Tại H’Lê Na kêu không tôi tóm được rồi!

Ama Sơn tụt xuống đất đi lại bên mấy người phụ nữ nói với giọng bực bội, H’Lê Na vội thanh minh:

-         Ô, tại cháu thấy chú bắt được rồi nên mừng quá đấy ạ.

-         Người Kinh có câu: “Vụng múa lại chê đất lệch”, kém thì nhận đi sao lại đổ lỗi cho cháu tôi thế?

Ami(2) Sơn lên tiếng bênh cháu làm mọi người lại được dịp cười rộ lên. H’Lê Na cười vui hết cỡ vì đã giúp con kỳ đà thoát nạn; bụng thầm nghĩ: Sao người lớn chỉ thích nhậu thôi, không thấy vẻ đẹp của nó nhỉ. Xa xa nơi chân núi tiếng chim công bất chợt vang lên: T… ố… hộ, T… ố… hộ. như chúc mừng.

Ami H’Lê Na đứng trên chòi canh rẫy kêu lớn:

-         Mời mọi người lại ăn cơm không nguội hết rồi!

 

 

 

Chú thích:

1.      Ama Sơn – ba thằng Sơn: tiếng Ê đê;

2.      Ami Sơn – má thàng Sơn: tiếng Ê đê;

Chuyện thứ 2: A SÂO

 

(Trích CHUYỆN NHẶT TRÊN THẢO NGUYÊN truyện dài của NGUYỄN HỒNG CHIẾN)

 

Năm H’Lê Na được ba mùa rẫy, cũng vào mùa chuẩn bị gieo hạt, đôi vợ chồng trẻ say mê công việc chạy đua với ông mặt trời chuẩn bị đất đón mưa. H’Lê Na được ami ama(1) mang lên chòi canh rẫy có a sâo(2) làm bạn. Ami lo làm rẫy không có thời gian chơi đùa, chỉ có a sâo quấn quýt với H’Lê Na. A sâo ngoan lắm, khi thì làm ngựa cho H’Lê Na cưỡi, khi lại chịu khó nhặt đồ chơi xếp lại dùm khi H’Lê Na làm rơi. Bên đống đồ chơi ama làm bằng cây, rễ, quả rừng… H’Lê Na như lạc vào thế giới của Yang(3), say mê tìm hiểu, khám phá… mệt rồi thì nằm lăn ra trên tấm gỗ dưới sàn chòi canh rẫy ngủ ngon lành. Nằm bên cạnh H’Lê Na, a sâo có bộ lông vàng rực một màu cỏ gianh chín, gác mõm lên hai chân trước lim dim, đôi tai lâu lâu lại vẫy nhẹ.

Trời xế chiều, H’Lê Na thức giấc, dụi mắt ngồi dậy nhìn xung quanh. Xa xa ami ama đang bận rộn với công việc, hình như hai người thỉnh thoảng còn nhìn nhau cười nữa. Tối hôm qua trời đổ cơn mưa, họ hàng nhà bướm không biết từ đâu bay ra nhiều quá, toàn một loại bướm vàng rực rỡ. Bướm không chịu bay thẳng, chúng chao lên, lượn xuống như múa nhìn thích quá; H’Lê Na đứng bật dậy đuổi theo để bắt, a sâo lặng lẽ chạy theo phía sau.

Lũ bướm bay chập chờn trước mặt không lấy gì làm nhanh lắm, nhiều con lao cả vào mặt, thúc vào đầu, xẹt qua tai… vậy mà H’Lê Na không bắt được con nào. Mải vui đuổi theo bầy bướm lên đến bìa rẫy giáp rừng già lúc nào không biết, a sâo vẫn lặng lẽ đi phía sau bỗng dừng lại ngếch đầu lên trời hít hà, hai tai dựng đứng lên. Hình như cảm thấy có điều gì đó không bình thường, a sâo lao lên phía trước rồi đột ngột dừng lại chặn đường làm H’Lê Na đang mãi nhìn đàn bướm vấp phải, ngã chúi xuống đất. Bực mình, H’Lê Na lồm cồm bò dậy nắm lấy đuôi a sâo kéo ngược trở lại để phạt vì lỗi làm a mai(4) té. Khác mọi lần bị túm đuôi lôi, a sâo khẽ nhe răng ra gầm gừ rồi cụp đuôi xuống kéo cô chủ đi; lần này a sâo không giận lại còn hướng đầu vào rừng cất lên những tiếng sủa dữ dội như sắp lao vào kẻ thù làm H’Lê Na thấy thích thú, càng cố gắng nắm đuôi thật chặt.

Nghe tiếng a sâo kêu có vẻ bất thường, ami ama đang làm rẫy đứng lên nhìn rồi hoảng hốt thét lớn: huầy, huầy, huầy… vác cuốc lao lại chỗ H’Lê Na đang đứng. Mải mê với trò đùa, kéo đuôi a sâo, khi nghe tiếng ami ama hò hét, H’Lê Na nhìn lên đã thấy một con vật đen thui, cổ có chòm lông trắng cong như hình chiếc nón lộn ngược, đi bằng hai chân sau, hai chân trước lúc lắc, ve vẩy như múa. Con vật mõm như mõm heo, tai giống tai chuột cao bằng sải tay người lớn, lừ lừ tiến lại phía H’Lê Na. H’Lê Na tò mò nhìn con thú lạ, buông tay khỏi đuôi a sâo định bước lại làm quen. A sâo không bị giữ đuôi nữa liền xông đến trước mặt con vật lạ đầu ngẩng cao, đuôi cụp xuống sát đất gầm lên những tiếng dữ dội, hai hàm răng nhe ra như muốn ăn tươi nuốt sống đối thủ. Con thú lạ hình như không sợ, vẫn lừ lừ tiến lại gần. A sâo vọt nhảy lên như một mũi tên nhằm cổ con thú lạ lao đến. Chỉ một cái vẩy tay tạt nhẹ của con thú lạ, a sâo bị đánh văng qua bên cạnh kêu lên một tiếng thảng thốt: “oẳng”. A sâo lại đứng bật dậy lao vào phía sau mông nơi có chiếc đuôi cụt lủn, dài hơn ngón tay cắn một cái giật thật mạnh làm con thú lạ phải quay mình, chồm hai chân trước xuống đất định vồ, nhưng a sâo đã lùi lại, nhe răng gầm lên. Con thú lạ giơ tay trước tạt qua đầu, a sâo lùi lại thật nhanh, mồm vẫn gầm lên: gâu, gâu, gâu... liên hồi.

Con thú lạ có lẽ không muốn chơi với a sâo nữa, nó đứng lên bằng hai chân sau, hai chân trước khua khua như chào, tiến lại phía H’Lê Na. A sâo từ phía sau chạy nhanh rồi nhảy một cái thật cao, gậm một miếng vào sau gáy con thú lạ làm nó giật mình ngã xuống đi bằng bốn chân. Nó kêu lên “g…ừ”, rồi quàng một chân ra sau tát một cái thật mạnh làm a sâo văng sang bụi cây bên cạnh, ngã lăn quay. Con thú lạ chắc giận quá, nổi nóng, nhảy chồm chồm bốn chân đuổi theo dùng chân trước tát thêm một cái nữa thật mạnh trúng đít làm a xâu bị văng qua một bên. Con thú lạ mập quá, cái mông to hơn cái rổ bự, rung rung theo từng bước chạy, nhìn có vẻ nặng nề vậy mà nhanh hơn cả a sâo, nó lại chồm lên… H’Lê Na thấy vậy tưởng chúng đùa nhau, vỗ tay cười thích thú. May quá, ama vừa chạy đến, ném cái cuốc vào con vật lạ rồi ôm chầm lấy H’Lê Na nhấc lên, miệng thét:

- Huầy, huầy, huầy!

Ami cũng vừa đến kịp, cầm cuốc khua khua như muốn đánh làm con thú lạ vội vàng bỏ chạy bằng bốn chân, lao ngay vào rừng già, biến mất. A sâo hình như vẫn bực mình đứng quay mặt vào rừng sủa ông ổng. Ami đỡ H’Lê Na từ lưng ama qua lưng mình, hỏi:

- Sợ không?

- Không ạ, con gì đẹp thế?

- Gấu đấy, nó có thể cắn người đau lắm.

- Nó hiền khô à, khi đi hai tay trước còn làm thế này này…

H’Lê Na dùng hai tay vẫy vẫy làm ama bật cười nói:

- Con gái mình được Yang phù hộ đến gấu ngựa cũng muốn làm bạn nữa à.

- Lạ quá, tại sao gấu lại ra rẫy lúc ban ngày thế này nhỉ?

Ami băn khoăn hỏi ama, H’Lê Na cướp lời:

- Nó ra chơi với con mà.

Ama, ami bật cười thành tiếng, tuy trên trán mồ hôi chảy thành dòng vì vừa chứng kiến con gái thoát hiểm trong gang tấc. H’Lê Na vẫn vô tư, bi bô diễn lại cảnh con gấu đi, con gấu “đùa” với a xâu; miệng cười như hoa. Ama nghiêm nét mặt nói với H’Lê Na:

- Con gấu xấu lắm, không tốt đâu, nó có thể cắn con đấy. Lần sau thấy nó con phải tránh đi, không được lại gần nghe chưa!

- Dạ!

H’Lê Na trả lời rồi úp mặt sau lưng ami tránh cái nhìn nghiêm khắc của ama. Khi về đến bên chòi canh rẫy, H’Lê Na vít cổ ami nói nhỏ:

- Con gấu nhìn dễ thương lắm ạ!

Ama nghe thấy giơ nắm tay dứ dứ, bảo:

- Người lớn nói phải nghe chứ!

- Dạ!

- Hôm nay không có a sâo dũng cảm bảo vệ con thì không biết điều gì sẽ xảy ra nữa rồi.

- Vậy ạ, ơ a sâo nhà mình đâu rồi?

Cả nhà mãi chuyện quên mất a sâo, khi nghe H’Lê Na hỏi mới giật mình nhìn quanh. Từ bìa rẫy, a sâo bước những bước nặng nhọc về phía chòi rẫy, nơi cả nhà H’Lê Na đang đứng đợi. Ama kêu lên:

- Hình như a sâo bị thương rồi.

- A sâo, a sâo…

H’Lê Na cuống quýt tuột khỏi vai ami chạy lại đón a xâu. A sâo cố bước thêm mấy bước lại gần rồi nằm xuống đất đặt mõm lên tay H’Lê Na, đôi mắt xanh trong veo nhìn như muốn nói điều gì đó mà không thể. H’Lê Na bật kêu lên:

- Máu, a sâo chảy nhiều máu lắm ama ơi!

Ama chạy lại ôm a sâo lên, nó khẽ rùng mình một cái, mắt dại đi; H’Lê Na cầm tai nó lắc lắc:

- Dậy đi, đừng ngủ nữa, dậy đi a sâo!

Ama đặt a sâo xuống đất, mặt đanh lại không nói gì, mắt buồn thăm thẳm. A sâo là quà tặng của già làng buôn Kít, phía thượng nguồn suối Yang Mao cho H’Lê Na, mừng ngày chào đời đúng theo truyền thuyết. Mọi người tin rằng người con gái nào sinh ra gữa trưa ngày rằm, có sét đánh vào đầu núi sẽ thay Yang mang đến vận may cho mọi người. Vậy mà… Có lẽ Yang đã định, a sâo phải dùng mạng sống của mình để cứu H’Lê Na.

- Nó chết rồi, không dậy được nữa đâu con.

Ami ngồi xuống bên cạnh nói, giọng nghèn nghẹn. H’Lê Na bật khóc, kéo đầu a sâo ôm vào lòng:

Con gấu xấu xí làm chết a sâo của con rồi amí ơi, con bắt đền đấy!

Amí gỡ tay, ôm H’Lê Na để ama mang a sâo đi chôn, giọng buồn buồn:

- Đành phải chấp nhận thôi con gái, nó chết để con được sống đấy!

H’Lê Na ôm amí khóc nức nở. Gió nổi lên ầm ầm, thổi cát bụi bay mù mịt. Từng đám mây đen từ bên kia núi sầm sập lao tới cùng với những ánh chớp xanh lè chia cắt bầu trời và sấm. Những tiếng sấm đùng đùng như giận dữ làm lay động cả khu rừng rồi mưa, trời mưa xối xả như muốn chia sẻ nỗi buồn với gia đình H’Lê Na.

 

Chú tích:

1.         Ami ama: mẹ, ba - tiếng Êđê;

2.         A sâo: chó - tiếng Ê đê;

3.         Yang: trời - tiếng Ê đê;

4.         A mai: chị - tiếng Ê đê;

5.         Chư Yang Sin: Núi thần cọp - tiếng Ê đê.