Cây mai trước nhà bỗng nhiên đổi màu, những chiếc lá
xanh ngắt chuyển sang màu vàng và bay theo gió phủ kín cả mảnh vườn. Chỉ có mấy
ngày thôi, cây mai xanh tươi là vậy mà bây giờ chỉ trơ lại những chiếc cành
khẳng khiu như sắp cạn kiệt sức sống. Mặt trời nóng bỏng đổ lửa suốt từ sáng
sớm đến hoàng hôn. Cái nóng gay gắt của mùa khô Tây Nguyên làm cây cối phải gục
đầu, chim chóc cũng lặng im tiếng hót. Nhưng có lẽ nhờ cái nóng đó, cây mai cổ
thụ bỗng nhiên trở mình đâm chồi, nảy lộc ló ra những búp hoa báo hiệu xuân
sang, Tết đến và báo hiệu một mùa săn mới.
Quê tôi người ta thường lấy cúng Yang(1), cùng lúa mới
làm cái tết chính, còn Tết mùa xuân tính theo hoa mai nở, thì ăn theo người
Kinh cho vui thôi chứ không có ý nghĩa gì. Nhưng mùa hoa mai nở, trai tráng ai
cũng thích vì đó là mùa săn.
Mấy hôm trước ngày tổ chức đi săn, các trảng cỏ gianh
được châm lửa đốt. Ngọn lửa theo nhau chạy qua hết đồi này sang đồi khác, kéo
dài có khi ba, bốn ngày đêm. Bầu trời cũng phải sẫm lại vì khói và tàn tro. Khi
ngọn lửa tàn, những khu rừng rậm hàng chục héc ta chỉ còn lại lưa thưa, từng
mảng rừng già bị cháy nham nhở, chim thú dồn vào ở đó; người ta tổ chức đi săn.
Năm ấy tôi vừa tròn 13 mùa rẫy nên được phép theo ama(2)
đi săn. Ama tôi là một thợ săn nổi tiếng khắp vùng. Cây ná làm bằng gốc rễ gỗ
thị đen láng, cánh ná được làm từ thân cây ô rô có thể bắn xa trăm mét. Điều
đặc biệt là thuốc bôi ở đầu mũi tên do dòng họ truyền lại, không con vật nào
dính phải chạy nổi trăm bước, cho dù đó là min, bò rừng, hổ hay báo… Trên vách
nhà sàn dài gần 100 sãi tay treo đầy sừng min, bò rừng, hươu, nai, cà tông… xếp
thành hai hàng song song với nhau. Đấy chính là chiến tích của ama tôi.
Ama đeo cho tôi chiếc ná nhỏ vừa với sức của mình và
dạy tôi bắn, bắn vật chết - đứng im; bắn vật sống - nó biết chạy nhảy; từ lúc
tôi mới chập chững biết đi. Năm lên 9 mùa rẫy tôi có thể bắn trúng chim đang
bay, sóc đang chạy. Nhưng tôi chưa bao giờ được bắn thú. Vì vậy tôi náo nức khi
được theo ama đi săn. Thế rồi cái ngày dữ dội đó cũng đến. Buổi sáng khi mặt
trời còn chưa thức dậy, những vì sao vội vã chạy trốn chỉ còn le lói vài ông
sao nhỏ bé nổi bật giữa nền trời xanh ngắt, tiếng chuông ngân vang, tiếng chó
sủa, tiếng chân người bước thậm thịch trên các ngôi nhà sàn - vốn bao giờ các
nhà sàn cũng làm cạnh nhau - kéo tôi khỏi giấc ngủ. Tôi choàng dậy bốc vội mấy
miếng cơm bắp ăn rồi chạy ra vớ quả bầu đựng nước suối tu một hơi dài. Xách
chiếc gùi của mình đã xếp sẵn quả bầu khô đựng nước, cái xoong nhôm đựng bắp
giã nhỏ, nấu nhừ - tiêu chuẩn ăn cả ngày, vác chiếc ná ra đầu buôn nhập vào
đoàn người.
Ama lặng lẽ đeo gùi dẫn dầu đoàn người đi về núi Cánh
Diều. Khi đến bãi săn, ông chia người chặn các ngả đường, con thú có thể chạy
qua khi bị dồn đuổi. Ông dặn kỹ bọn người đi lùa cách lùa theo hướng đã định,
cuối cùng ông dặn thêm.
- Mẹ con con min này mới ở đâu chạy lạc về đây, ta cố
gắng bắn cả đôi về ăn Tết Yoan(3) cho vui.
Mọi người kéo nhau đi. Ama dẫn tôi đến cạnh cậy lồng
bàng, trên thân cây cách mặt đất khoảng 3 mét, ai đó đã làm sẵn 1 cái sàn rộng chừng
3 mét vuông bao xung quanh thân cây đủ chỗ cho 4 người ngồi thoải mái.
Ngồi ngay ngắn trên sàn giơ nỏ ngắm thử về thung lũng
phía trước, quả thật tôi hồi hộp vô cùng. Cánh rừng bị đốt cháy trụi lủi sạch
như dọn rẫy, ngay cả cây lồng bàng to là vậy, phía dưới lá cũng bị cháy quăn
queo, thân cây lửa táp đen sì. Xuôi về phía bãi săn chỉ thấy đám rừng xanh nhỏ
bé nổi bật trên đám tro rộng lớn mà lòng xốn xang.
Xa xa tiếng chuông, tiếng tù và nổi lên ầm ĩ tạo nên
một dãy âm thanh ồn ã như sầm đầu mùa mưa rộn vang. Vì ngồi cuối gió tôi nghe
rõ tiếng chiêng, tiếng tù và sừng trâu. Tiếng hò hét của đoàn người đi lùa ngày
một rõ dần, bỗng nhiên tiếng chó sủa rộ lên, tiếng chiêng thúc gấp gáp, tiếng
hò hét từ mấy chục cái miệng cùng gào lên tạo thành một thứ tạp âm dội vào núi
vọng ra nghe rờn rợn.
- Min! Ama kêu lên. Đúng là hai mẹ con nó rồi. Mày bắn
con nhỏ nhé.
- Dạ!
Con min mẹ chạy từng đoạn ngắn để chờ con. Con nó màu
đỏ, phớt nâu to phải bằng con bò cái lớn chạy thập thững phía sau, đầu ngẩng
cao mắt liếc về phía sau, nơi đàn chó gần hai chục con thi nhau gào thét. Đàn
chó luôn luôn giữ khoảng cách hai chục mét phía sau con min. Gió thổi làm đất
bay mù mịt tối cả một vùng trời. Mắt min mẹ đỏ ngầu to như chiếc ly lớn gườm
gườm nhìn đàn chó. Nó không chạy nữa mà thủng thẳng bước. Con min con có vẻ
khiếp sợ, vừa đi vừa dụi vào bụng mẹ trông thật dễ thương.
Hai mẹ con nó cứ nhắm thẳng hướng tôi bước tới. Khi
còn cách chòi độ năm chục bước, con min mẹ linh cảm thấy điều gì đó không ổn
nên đứng sựng lại, hai con mắt trắng đã bỗng chuyển sang màu hồng như có máu
nhìn chằm chằm vào tôi. Con min con ngơ ngác đứng nép vào bụng mẹ giương cặp
mắt ngây thơ nhìn tôi như muốn hỏi điều gì.
Bình thường, với khoảng cách này chắc chắn tôi sẽ bắn
trúng mắt con vật nếu nó chạy chứ đưnngs nói gì đứng yên. Nhưng tôi đã không
bắn nổi, vì đôi mắt như cầu xin tha mạng ấy. Đôi mắt như một lời trách móc.
- Bắn đi! – Ama hét lên.
Như cái máy, tôi bấm mũi tên lao vút khỏi ná. Thực
lòng lúc đó tôi cầu xin Yang hãy làm cho mũi tên tôi trật đi đừng đúng vào con
min tội nghiệp. Nhưng cùng lúc mũi tên tôi bay ra, con min mẹ chồm lên quay
ngang người che cho con min con, nhận gọn mũi tên tôi bắn cắm vào vai và mũi
tên ama xuyên vào cổ. Bị đau nó “họ” lên một tiếng lao thẳng vào gốc cây lồng
bàng.
Rầm! cây lồng bàng to thế mà rung lên lá rụng lả tả,
cây ná tôi cầm văng xuống đất, tôi chới với xuýt rơi. May sao ama giơ tay giữ
tôi kịp. Sau cái húc khủng khiếp đó, con mẹ đổ vật xuống, máu mồm, máu mũi chảy
ra ròng ròng. Đôi mắt nó trợn ngược trước sự việc xảy ra. Con min con ngơ ngác
nhìn mẹ ngủ gục bên gốc cây, nó chạy lại húc vào cổ con min mẹ nâng lên. Có lẽ
quá nặng nên nó không giữ được cổ con mẹ, để trượt rơi xuống đất. Máu của min
mẹ thấm đen đầu con min con. Con min con quỳ hai đầu gối trước xuống, luồn mõm
qua cổ con mẹ định nâng lên, mồm kêu ọ ọ. Nhưng lại trượt. Nó cố lần nữa, lại
trượt. Nó đứng dậy ngây người nhìn xác min mẹ, đôi mắt nhòe nước.
Bầy chó săn xúm xít xung quanh sủa nhặng xị cả lên. Có
con lao vào gặm chân con min mẹ. Bất chợt con min con ngửa cổ gào lên “ọ”! Rồi
vung chân sau đá con chó bay ra xa cả chục mét ra chỉ kịp kêu “oẳng” một tiếng
rồi nằm thẳng đơ, bụi tro bay mù mịt.
Min con lồng lộn chạy vòng quanh xác mẹ hết thúc vào
hông, lại huých đầu vào bụng như muốn thúc mẹ dậy. Nhưng mọi cố gắng của nó vô
ích. Nhìn nó tôi thấy thương quá chừng. Hình ảnh con min giống như một đứa trẻ
bị mất mẹ. Tôi hối hận vì mũi tên của mình, mũi tên ấy đã giết chết con mẹ và
giết chết cả con con bằng sự cô đơn, tang tóc. Chính tôi là kẻ gây nên cảnh đau
xót này. Đôi mắt của con min con nhòa lệ, lệ nó chảy bằng máu đỏ bầm. Tiếng
khóc của nó nức nở từ trái tim tan nát tôi nghe như chính nỗi đau của mình.
Cách đây hơn bảy năm về trước, khi lên sáu tuổi, tôi
cũng giống như chú min con hôm nay ngồi ôm xác amí bên chòi canh rẫy. Nước mắt
tôi cùng máu của amí thấm đẫm mảnh đất rẫy yêu dấu. Tôi căm thù cái máy bay Mỹ
giết chết amí tôi vô cớ để lại sự cô đơn cho ama.
Amí mất, dòng họ không còn người nối dây, bà ngoại ra
điều kiện: Một là ama ở vậy, nuôi tôi sẽ được hưởng phần gia tài của amí như
trước đây còn sống. Hai là đi lấy vợ hoặc về nhà ông bà nội thì sẽ đi một mình,
chỉ được mang theo mấy bộ đồ mà thôi, tài sản trước đây thuộc về ngoại hết. Còn
tôi, đứa con ông mới có nhưng theo tục lệ, tôi mang dòng họ mẹ và phải ở với bên
ngoại.
Chôn nỗi buồn vào trong bụng, ama chấp nhận ở lại nuôi
tôi. Nhưng cái miệng không bao giờ nở nụ cười, người như một cái bóng, hết lên rẫy
lại vào rừng, lầm lũi làm việc. Đêm đêm khi tôi chợt thức giấc thấy người ngồi
lặng im ngắm ngọn lửa bập bùng bên bếp; chắc khi ấy ama nhớ amí lắm, nước mắt
tôi trào ra… Giờ đây nhìn con min con tôi thấy đau xót quá chừng.
Ama lại giơ ná lên, khoảng cách chỉ năm mét thôi, tôi
có cảm tưởng đầu mũi tên giơ lên là chạm vào mắt con min con tội nghiệp. Nó
đứng ngửa mặt lên cây như thách thức, chấp nhận cái chết. Tôi thét lên:
- Ama đừng bắn!
Và hất mạnh mũi ná lên cao. Phựt! tiếng lẫy ná kêu lên
cùng lúc mũi tên cắm phập vào cành cây lồng bàng sâu nửa gang tay.
- Ama tha cho nó đi, nó mất mẹ rồi, đừng giết nó nữa!
Ama trợn mắt nhìn tôi như nhìn một vật lạ từ cung trăng
rơi xuống. Có lẽ khuôn mặt đanh lại, mắt trợn ngược nhìn ama, để dòng lệ tự
nhiên tuôn chảy của tôi lúc đó ngó gớm ghiếc lắm. Dòng nước mắt hối hận của tôi
lả chả rơi, làm ama mềm lòng. Bất giác ông buông tiếng thở dài.
Đoàn người đi săn kéo đến mỗi lúc một gần, tiếng
chuông, tiếng tù và rúc ing ỏi, tro bay mù mịt, che kín cả ngọn cây. Bầy chó vẫn
thi nhau gào lên inh ỏi, nhưng không có con nào dám bén mảng lại gần. Tôi kêu
lên với con min:
- Chạy đi! Chạy đi không mày chết bây giờ.
Con min như hiểu được tôi nói gì, nó giương đôi mắt
lồi nhìn tôi lần cuối rồi bất chợt rống lên:
- Ọ! ọ! ọ!...
Tiếng kêu não lòng át cả tiếng chó sủa, át cả tiếng
chuông, tiếng tù và của đám đông người đi săn tràn ngập khoảng không gian mênh
mông đập vào lòng tôi tê tái. Kêu rồi con min cúi đầu xuống gật gật như lạy mẹ
trước khi thập thững bước qua để xuôi về phía rừng già. Mấy con chó chạy theo
nó một quãng như tiễn chân rồi quay lại.
Tôi cùng ama nhảy xuống người con min, bước xuống đất.
Con min mới to làm sao, có dễ phải nặng hơn một tấn. Tôi bước lại phía đầu nó
nhặt cây ná bị con min con dẫm gẫy làm ba đoạn bỏ vào gùi.
Đám người đi săn xúm quanh, xuýt xoa tài bắn của cha
con tôi. Họ đâu biết rằng tiếng khen của họ đang như mũi kim châm thẳng vào
trái tim non nớt của tôi. Tôi cảm thấy mình là một kẻ tàn nhẫn, tội lỗi nên lầm
lũi bỏ đám người săn đi về nhà. Mặc cho mọi người kêu phía sau.
Cây ná gãy đó đến nay vẫn còn, nó theo tôi suốt cả
cuộc đời, nhắc nhủ tôi nhớ về kỷ niệm lần đầu và cũng là lần cuối cùng đi săn.
Chú thích
tiếng Êđê:
1. Yang: thần
linh;
2. Ama: ba;
3. Yoan: Người
Kinh;
